16 września 2025 roku w cerkwi Hagia Sophia – Mądrości Bożej w Warszawie, miało miejsce niezwykle ważne wydarzenie w dziejach Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Odbyły się uroczystości kanonizacyjne Męczenników Katyńskich. W poprzednim numerze Arche ukazał się artykuł poświęcony św. Szymonowi Fedorońko. Niniejszy artykuł stanowi jego kontynuację i poświęcony jest świętym nowomęczennikom ks. Wiktorowi Romanowskiemu oraz ks. Włodzimierzowi Ochabie.
Ks. Wiktor Romanowski urodził się 2 lipca 1899 roku we wsi Temnohajce (ukr. Темногайці) w powiecie krzemienieckim guberni wołyńskiej leżącej w granicach Imperium Rosyjskiego, a utworzonej po II rozbiorze Rzeczypospolitej z ziem dawnego województwa wołyńskiego. Współcześnie miejscowość leży w rejonie krzemienieckim obwodu tarnopolskiego w Ukrainie. W miejscowości tej wybudowana została w 1865 roku drewniana cerkiew, a także w 1885 roku szkółka cerkiewna, od 1890 roku funkcjonowało tu ponadto bractwo trzeźwości. W okresie międzywojennym miejscowość ta leżała w województwie wołyńskim II RP. Zamieszkiwali ją głównie prawosławni Rusini (Ukraińcy), choć według pierwszego spisu ludności z 1921 roku w gm. Borki, w której leżała miejscowość znajdowali się także dosyć licznie Polacy wyznania rzymskokatolickiego, Żydzi oraz nieliczni prawosławni Polacy, Rosjanie, Białorusini i Czesi.
Duchowny był synem Konstantego i Wiery z domu Włodzimierskiej. Ukończył seminarium duchowne w Żytomierzu oraz podjął naukę na Uniwersytecie Kijowskim, gdzie studiował historię i filozofię. Po powrocie na Wołyń, 7 kwietnia 1921 roku w Krzemieńcu przyjął święcenia kapłańskie z rąk biskupa Dionizego (Waledyńskiego). Objął wówczas probostwo w miejscowości Łanowce w powiecie krzemienieckim. Niedługo później został dziekanem 6. okręgu (Krzemieniec). W latach 1925-1929 uczył się w Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego. Swoją pracę dyplomową poświęcił nauce dogmatycznej św. Ireneusza z Lyonu. Praca ta posiadała duże walory naukowe, co skutkowało tym, że została opublikowana w Elpisie.
W 1930 roku otrzymał godność protojereja oraz objął funkcję kapelana pomocniczego garnizonu wojskowego we Włodzimierzu Wołyńskim. Pięć lat później powołany został do służby czynnej w stopniu starszego kapelana. Sprawował stanowisko dziekana Okręgu Korpusu nr I z siedzibą w Warszawie, a ponadto został kapelanem Policji Państwowej. Duchowny w 1939 roku otrzymał mitrę, a ponadto odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi. Był także wykładowcą teologii zasadniczej w Studium Teologii Prawosławnej UW oraz wchodził w skład komisji synodalnej ds. tłumaczeń Pisma Świętego i nabożeństw prawosławnych na język polski. We wrześniu 1939 roku został kapelanem przy szpitalu polowym Uniwersytetu Warszawskiego. Trafił w nieznanych okolicznościach do niewoli sowieckiej do obozu w Ostaszkowie. W 1940 r. został rozstrzelany w Twerze, a następnie spoczął w lesie koło Miednoje.
Ks. Włodzimierz Ochab urodził się 10 kwietnia 1900 roku we wsi Nehrybka w powiecie przemyskim Królestwa Galicji i Lodomerii – kraju koronnego (niem. Kronland) wchodzącego w skład Austro-Węgier, jako syn Piotra Ochaba i Katarzyny z domu Trójwąs. W okresie przedrozbiorowym wieś leżała w ziemi przemyskiej województwa ruskiego i należała do dóbr koronnych. W II RP wieś leżała w powiecie przemyskim województwa lwowskiego (obecnie województwo podkarpackie). Przez wieś przebiegała kolej galicyjsko-węgierska. Ojciec duchownego był z zawodu kolejarzem. W miejscowości znajduje się murowana cerkiew unicka, wybudowana w 1885 roku pod wezwaniem św. Stefana Pierwszego Męczennika (obecnie użytkowana przez parafię rzymskokatolicką). Miejscowość na przełomie wieków zamieszkiwali głównie Rusini wyznania unickiego, a także Polacy i Żydzi.
Włodzimierz w 1910 roku podjął naukę w gimnazjum przemyskim, jednak zawierucha wojenna spowodowała, że maturę zdał dopiero w 1922 roku w Państwowym Gimnazjum w Przemyślu w odrodzonej już Polsce. W 1923 roku został powołany do odbycia rocznej służby wojskowej w IV batalionie sanitarnym w Łodzi. W 1924 roku przeszedł do rezerwy ze stopniem kaprala, po czym powrócił do rodzinnego domu. W 1926 roku wstąpił na Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, w kwestionariuszu osobowym wskazał wówczas język ruski jako swój ojczysty oraz wyznanie greckokatolickie. Po roku przerwał jednak naukę. W okresie tym zaangażował się w ruch ludności łemkowskiej powracającej do wiary swoich przodków – prawosławia. Wkrótce w 1928 roku wstąpił do Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego. Pozytywną opinię o nim wydał wówczas ks. Szymon Fedorońko. Ukończył szkołę, jednak nie złożył pracy dyplomowej z uwagi na trudną sytuację finansową.
1 lutego 1931 roku otrzymał święcenia diakońskie, a 22 marca tego roku święcenia prezbiteratu. Duchowny został duszpasterzem misyjnym na Łemkowynie. W latach 1931-1935 służył w Miliku, Andrzejówce, Lipowcu, Leluchowie oraz Mszanie. Ks. Ochab sprzeciwiał się ukrainizowaniu Łemków przez duchowieństwo greckokatolickie. Posiadał zdecydowane prorządowe przekonania i otwarcie manifestował lojalność wobec Państwa Polskiego. Spowodowało to, że nieprzychylnie na niego patrzył miejscowy kler unicki jak również członkowie Czytelni im. Mychajła Kaczkowśkiego w Mszanie reprezentujący orientację prorosyjską. W związku z krytyką jego działalności duszpasterskiej przez wiernych obu konfesji ks. Ochab został przeniesiony na probostwo do wsi Buśno w dekanacie hrubieszowskim. Proboszczem tu pozostawał do 1938 roku. Miejscowa ludność prawosławna głównie pochodzenia ukraińskiego wzniosła na własny koszt cerkiew oraz plebanię. Parafia ta w trakcie akcji polonizacyjno-rewindykacyjnej została wskazana jednak do likwidacji. Duchowny pomimo zakazu nie zaprzestał odprawiać nabożeństw w Buśnie, za co z resztą nałożony na niego został mandat karny w wysokości 400 zł, jednak uchroniło to miejscową cerkiew przed zburzeniem. Duchowny jeszcze przed wojną został mianowany kapelanem w więzieniu karnym w Drohobyczu. Aplikował również na stanowisko kapelana Wojska Polskiego, jednak wkrótce wybuchła wojna i 13 października 1939 roku został aresztowany przez Rosjan i osadzony w więzieniu w Szepetówce, a następnie przetransportowany do obozu koncentracyjnego w Ostaszkowie. Duchowny ostatecznie w kwietniu 1940 r. został wywieziony do Tweru i tam zamordowany. Jego szczątki zostały pochowane w Miednoje.
18 maja 2025 roku, w trakcie wiosennej sesji Soboru Biskupów Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, zapadła decyzja o kanonizacji Męczenników Katyńskich, duchownych i wiernych Cerkwi w Polsce zamordowanych przez NKWD, wśród których z imienia znamy ks. Szymona Fedorońko, ks. Wiktora Romanowskiego oraz ks. Włodzimierza Ochaba.
Patryk Mieszkowicz
