I. Wstęp
Walne Zgromadzenie Członków (lub Delegatów) jest, według Statutu Bractwa Młodzieży Prawosławnej najwyższą władzą w Bractwie. Nie tylko wybiera się na nim członków organów statutowych czy rozpatruje się ich sprawozdania, ale także jest najwyższą instancją odwoławczą od wszelkich decyzji podjętych przez organy Bractwa – w szczególności w sprawach personalnych, zwłaszcza dotyczących odpowiedzialności dyscyplinarnej (o czym mowa w dalszej części artykułu).
Przedmiotem naszych rozważań będą przepisy Statutu Bractwa Młodzieży Prawosławnej w Polsce oraz Regulamin Obrad Walnego Zgromadzenia Członków i normy z nich wynikające, jednak w celu dokonania właściwej wykładni będziemy sięgać także do innych unormowań, zarówno wewnątrz systemu prawa, jak i spoza niego.
II. Członkowie
Pierwszym, podstawowym warunkiem potrzebnym do tego, aby Walne Zgromadzenie mogło się odbyć, jest obecność na nim Członków Bractwa. Statut w rozdziale III, zatytułowanym „Członkowie, ich prawa i obowiązki” wyróżnia trzy formy członkostwa – członka zwyczajnego, wspierającego i honorowego.
- Członkostwo zwyczajne jest najpełniejszą formą członkostwa w Bractwie, mimo faktu umieszczenia ich w drugiej kolejności, po członkach wspierających. Ubiegać się o nie może każda osoba wyznania prawosławnego, w wieku 16-35 lat, która złożyła zarządowi swojej struktury terenowej odpowiednią deklarację członkowską (małoletni muszą uzyskać dodatkowo zgodę rodziców lub opiekunów prawnych). Członkom zwyczajnym przysługuje najszerszy katalog praw, obejmujący przede wszystkim udział w zebraniach Bractwa i Walnym Zgromadzeniu, bierne i czynne prawo wyborcze i możliwość odwoływania się od decyzji organów do Walnego Zgromadzenia, ale zarazem nakłada na nich także obowiązki (jako jedynej formie członkostwa, pozostałym dwóm przysługują jedynie uprawnienia) – realizacji celów i zadań Bractwa, czynnego udziału w jego życiu, kierowaniu się zasadami chrześcijańskimi i przestrzegania prawa wewnętrznego Bractwa. Prawa członków zwyczajnych są ograniczone w przypadku małoletnich – nie posiadają oni biernego i czynnego prawa wyborczego.
- Członkiem wspierającym może zostać każda prawosławna osoba, która deklaruje swoją pomoc w szerokim tego słowa znaczeniu, przy czym każdy członek ustala z odpowiednim Zarządem formę tej pomocy. Członkowie wspierający mogą zostać wybrani do władz Bractwa, jednak z chwilą wyboru otrzymują członkostwo zwyczajne – ze wszystkimi prawami, ale też, a może przede wszystkim, obowiązkami.
- Członkiem honorowym może zostać jedynie osoba szczególnie zasłużona dla Bractwa. Jest to w gruncie rzeczy raczej forma docenienia danej osoby i jej odznaczenia, a nie forma członkostwa, mimo, że członkowi honorowemu przysługują prawa członka zwyczajnego, z wyjątkiem biernego i czynnego prawa wyborczego. Członkostwo honorowe nadaje Walne Zgromadzenie Bractwa (nie mogą tego zrobić walne zgromadzenia struktur terenowych, choć nic nie stoi na przeszkodzie, aby takie struktury określiły w wewnętrznych regulaminach swoje własne formy docenienia osób szczególnie dla nich zasłużonych) większością kwalifikowaną 3/4 głosów uprawnionych do głosowania – a więc nie 3/4 osób głosujących, tylko 3/4 tych, którzy mieli prawo głosu na danym Walnym Zgromadzeniu, więc należy zaliczać do tej liczby także osoby, które z różnych przyczyn losowych nie stawiły się na Walnym Zgromadzeniu, a miały prawo głosu. Warto nadmienić, że Zarząd Centralny pracuje nad regulaminem nadawania honorowego członkostwa, regulującym procedurę i tryb nadawania tego tytułu, lecz na dzień oddania niniejszego numeru Arche do druku, nie został on uchwalony, w związku z czym pozwoliliśmy sobie nie omawiać zasad w nim opisanych.
Na podstawie powyższych rozważań możemy stwierdzić, że każdy członek Bractwa, niezależnie od charakteru członkostwa, ma prawo uczestniczenia w obradach Walnego Zgromadzenia, choć, jak później rozważymy, nie zawsze może na nim głosować.
III. Zasady ogólne Walnego Zgromadzenia
Kompetencje Walnego Zgromadzenia określone są w rozdziale IV Statutu – „Struktura organizacyjna, władze i zasady ich wyboru”, w pkt. 27, który otwiera zdanie sparafrazowane w pierwszym zdaniu naszych rozważań – Walne Zgromadzenie Członków jest najwyższą władzą i Organem Bractwa. Zwołuje je Zarząd odpowiedniej struktury na co najmniej 14 dni przed dniem Walnego Zgromadzenia. Kieruje nim Przewodniczący Bractwa albo wskazany przez niego Członek Bractwa – Statut nie precyzuje tu, o jaką kategorię członkostwa chodzi. Z praktyki uregulowanej później w Regulaminie Obrad Walnego Zgromadzenia wynika jednak, że kandydaturę prowadzącego Walne Zgromadzenie zatwierdza się później w głosowaniu jawnym.
W Walnym Zgromadzeniu udział wziąć mogą wszyscy członkowie Bractwa – czynne prawo głosu przysługuje jedynie członkom zwyczajnym, co nie oznacza, że inni członkowie nie mają prawa zabierania głosu w dyskusjach.
Walne Zgromadzenie może mieć różne charaktery. Raz w roku zwołuje się Walne Sprawozdawcze Zgromadzenie Członków, podczas których Zarząd Centralny przedstawia wyniki działalności Bractwa za ostatni rok (a także często przeprowadza się wybory uzupełniające na wakujące stanowiska), a co najmniej raz na 3 lata – Walne Sprawozdawczo-Wyborcze Zgromadzenie Członków, podczas którego dokonuje się wyboru władz Bractwa w związku z upłynięciem 3-letniej kadencji opisanej w pkt. 30 Statutu. W przypadkach niecierpiących zwłoki, o charakterze fundamentalnym dla funkcjonowania i istnienia Bractwa, na wniosek własny, Komisji Rewizyjnej lub co najmniej 1/3 ogólnej liczby członków zwyczajnych danej struktury, jej zarząd może zwołać Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Członków, do których także stosuje się przepisy ogólne o Walnym Zgromadzeniu Członków.
Jeśli zaś liczba członków danej struktury terenowej Bractwa przekroczy 30 członków (w przypadku Bractwa jako całości liczba ta wzrasta do 50 osób), Walne Zgromadzenie Członków można zastąpić Walnym Zgromadzeniem Delegatów (taka właśnie jest praktyka wypracowana w ostatnich latach przez struktury ogólnopolskie oraz niektóre struktury diecezjalne, takie jak np. Diecezja Białostocko-Gdańska czy Diecezja Warszawsko-Bielska), do którego stosuje się wszystkie przepisy dotyczące Walnego Zgromadzenia Członków, jednak czynne prawo głosu mają jedynie delegaci struktur, a nie wszyscy członkowie. Mimo to, nadal wszyscy członkowie Bractwa mają prawo do uczestniczenia w obradach i zabierania głosu w dyskusjach nawet, gdy tymi delegatami nie są. Wynika to z prostej zależności – skoro Walne Zgromadzenie jest najwyższą władzą w Bractwie, a jego obrady są jawne, nie można nikogo pozbawić możliwości przysłuchiwania się jego obradom i zabierania głosu w dyskusjach (nie dotyczy to rzecz jasna osób zakłócających porządek i naruszających powagę Walnego Zgromadzenia), choć skądinąd wiemy, że i do takich sytuacji niestety dochodziło, często w wyniku jednoosobowej i bezprawnej decyzji.
IV. Kompetencje Walnego Zgromadzenia
Statut w punkcie 27.11 enumeratywnie wymienia kompetencje Walnego Zgromadzenia. Należy do nich w szczególności: ustalanie kierunków rozwoju i programu działalności Bractwa, uchwalanie Statutu i jego zmian, wybór i odwołanie Przewodniczącego, Zarządu Centralnego i Komisji Rewizyjnej, udzielanie Zarządowi Centralnemu absolutorium, zatwierdzanie sprawozdań Zarządu Centralnego i Komisji Rewizyjnej, uchwalanie regulaminów wewnętrznych i innych aktów prawa wewnętrznego Bractwa, rozpatrywanie wniosków i odwołań od decyzji Zarządu Centralnego, podjęcie uchwały o rozwiązaniu Bractwa i nadawanie honorowego członkostwa. Takie kompetencje ma też walne zgromadzenie struktury terenowej, z wyjątkiem trzech – uchwalania zmian Statutu, rozwiązywania Bractwa i nadawania honorowego członkostwa.
Należy rozjaśnić w tym miejscu kwestię udzielania absolutorium – w warunkach Bractwa, jest to stwierdzenie poprawności działalności finansowej Zarządu Centralnego za dany okres (w zależności od charakteru Walnego Zgromadzenia może to być ostatni rok lub upływająca kadencja. Nie jest to równoznaczne z zatwierdzaniem sprawozdań – brak udzielenia absolutorium kończy się bowiem, zgodnie z pkt. 29 Regulaminu obrad Walnego Zgromadzenia, odpowiedzialnością dyscyplinarną członków Zarządu. Jeśli Walne Zgromadzenie nie udzieli Zarządowi Centralnemu absolutorium w trakcie trwania kadencji, jego członkom udziela się upomnień lub nagany, a w przypadku zakończenia kadencji – nieudzielenie absolutorium skutkuje zakazem pełnienia funkcji we władzach Bractwa na okres lat 3.
Wartym wspomnienia jest tu przepis pkt. 24 Statutu. Określa on zasady odwołań od decyzji o pozbawieniu członkostwa w Bractwie, jednak można go stosować także jako ogólny schemat odwołań od decyzji poszczególnych organów Bractwa. Wynikają z niego dwie zasady: po pierwsze zasada dwuinstancyjności przy podejmowaniu decyzji, a po drugie – brak możliwości odwołania się do Walnego Zgromadzenia od decyzji Walnego Zgromadzenia struktury terenowej. Ta druga zasada może mieć dwie przyczyny. Z jednej strony walne zgromadzenie struktury terenowej jest już instancją odwoławczą od decyzji struktur diecezjalnych, co czyniłoby z Walnego Zgromadzenia (na potrzeby tego artykułu nazwijmy je centralnym) trzecią instancję. Z drugiej zaś strony, pkt. 26 Statutu jasno wskazuje na autonomię w zakresie działalności na swoim terenie, co każe sądzić, że członkowie danej struktury terenowej wiedzą najlepiej, co się na jej terenie dzieje, więc może podejmować takiego typu decyzje najbardziej obiektywnie.
V. Zasady proceduralne
Procedurę Walnego Zgromadzenia opisuje w bardziej szczegółowy sposób wspomniany już we wstępie Regulamin Obrad Walnego Zgromadzenia Członków Bractwa Młodzieży Prawosławnej w Polsce. Zgodnie z jego przepisami, obrady otwiera przedstawiciel Zarządu Centralnego (co do zasady Przewodniczący), po czym większością bezwzględną wybiera się przewodniczącego zgromadzenia. Głosy liczy Komisja Rewizyjna lub osoby wyznaczone przez jej Przewodniczącego Bractwa, a głosowanie odbywa się jawnie, choć w tym miejscu rodzą się wątpliwości natury formalnoprawnej – Statut w pkt. 35. stanowi, że uchwały w sprawach personalnych zapadają w głosowaniu tajnym, a wątpliwym jest umieszczanie normy szczegółowej, derogującej normę ogólną, w akcie niższego rzędu, choć z drugiej strony praktyka często i tak przeczy przepisowi pkt. 35. Po wyborze Przewodniczącego Zgromadzenia, dokonuje się wyboru Komisji Skrutacyjnej, która liczy 2 albo 3 osoby (liczbę tę ustala Przewodniczący Zgromadzenia), a zasady głosowania są analogiczne do głosowania w sprawie wyboru Przewodniczącego Zgromadzenia.
Kompetencje Przewodniczącego Zgromadzenia można by porównać do marszałka izby parlamentu, której analogią jest w pewnym zakresie Walne Zgromadzenie – do jego najważniejszych uprawnień należą bowiem: prowadzenie obrad zgodnie ze Statutem, Regulaminem Obrad i porządkiem obrad, wybór protokolanta, przedstawienie do zatwierdzenia porządku obrad, stwierdzenie prawomocności Walnego Zgromadzenia, ustalenie sposobu i kolejności głosowania, sprawowanie pieczy nad porządkiem i podejmowanie stosownych decyzji w celu jego utrzymania, zamknięcie Walnego Zgromadzenia oraz zatwierdzenie (wspólnie z protokolantem i Przewodniczącym Bractwa) protokołu z Walnego Zgromadzenia. Jeśli przy stwierdzaniu prawomocności Zgromadzenia stwierdzony zostanie brak kworum (zgodnie z pkt. 35 Statutu jest to ponad połowa uprawnionych do głosowania), Przewodniczący Zgromadzenia ogłasza termin Zgromadzenia w tym samym dniu, 15 minut po pierwszym terminie i rozpoczyna je wówczas bez względu na liczbę osób.
Proponowany porządek obrad musi być podany do publicznej wiadomości 7 dni przed datą Walnego Zgromadzenia i powinien zawierać wszystkie istotne dla charakteru Zgromadzenia punkty. Oczywiście, na wniosek członków, może on zostać zmieniony, nawet w trakcie Walnego Zgromadzenia.
Jeśli na danym Walnym Zgromadzeniu odbywają się wybory lub wybory uzupełniające, kandydatów w tych wyborach zgłaszać może każdy członek Bractwa za zgodą samego potencjalnego kandydata. Na Walnym Sprawozdawczo-Wyborczym Zgromadzeniu należy zachować następującą kolejność:
- Wybory Przewodniczącego Bractwa;
- Ogłoszenie wyników wyborów Przewodniczącego Bractwa;
- Przewodniczący zwraca się do Walnego Zgromadzenia z wnioskiem o podjęcie uchwały określającej liczbę członków Zarządu (proponuje ją przewodniczący z zastrzeżeniem, że nie może być mniejsza niż 5 – vide pkt. 31.1 Statutu);
- Głosowanie nad przyjęciem uchwały określającej liczbę członków Zarządu;
- Wybory na członków Zarządu, przy czym pierwszeństwo w zgłaszaniu kandydatów ma Przewodniczący;
- Ogłoszenie wyników wyborów Członków Zarządu
Jeśli liczba nowo wybranych członków jest mniejsza, niż przewiduje uchwała, ze względu na nieuzyskanie przez kandydatów progu ponad połowy głosów, należy albo przeprowadzić ponowne głosowanie i wyłonić brakującą liczbę członków Zarządu, albo zmienić uchwałę określającą liczbę członków Zarządu tak, aby liczba członków Zarządu w uchwale odpowiadała liczbie członków Zarządu rzeczywiście wybranych w trakcie Walnego Zgromadzenia.
Jeśli liczba członków Zarządu spadnie poniżej 5 osób, uzupełnienie składu Zarządu jest obligatoryjne, jednak Statut pozostawia elastyczność co do trybu tegoż uzupełnienia – może ono nastąpić w trybie kooptacji opisanej w pkt. 38 Statutu, albo poprzez zarządzenie wyborów uzupełniających. W przypadku powstania zwykłego wakatu (niepowodującego spadku liczby członków Zarządu poniżej 5) decyzja w sprawie uzupełnienia składu Zarządu leży w gestii Przewodniczącego.
Pkt. 23 Regulaminu Obrad Walnego Zgromadzenia mówi o tym, że władze Bractwa konstytuują się na Walnym Zgromadzeniu, które je wybrało. Oznacza to w naszej ocenie, że wybór ma skutek natychmiastowy ex nunc, a więc nowo wybrany organ Bractwa ma prawo do wykonywania swojej władzy od momentu ogłoszenia wyników wyborów – tzw. zmiana warty następuje zatem w trakcie Walnego Zgromadzenia.
Głosowania na Walnym Zgromadzeniu odbywają się w sposób jawny, poza sprawami personalnymi, które co do zasady przeprowadza się w sposób tajny. Na wniosek 1/4 uczestników Walnego Zgromadzenia można utajnić głosowanie w sprawie wskazanej we wniosku, jednak decyzja w tym zakresie należy do Przewodniczącego Zgromadzenia.
W przypadku zakończenia kadencji lub ustąpienia Zarządu Centralnego, Komisja Rewizyjna obligatoryjnie składa wniosek w sprawie udzielenia Zarządowi Centralnemu absolutorium i rekomenduje podjęcie przez Walne Zgromadzenie stosownej decyzji w tym zakresie. Jak pisaliśmy w drugim akapicie rozdziału „Kompetencje Walnego Zgromadzenia”, w przypadku braku udzielenia absolutorium, członkowie Zarządu Centralnego ponoszą odpowiedzialność dyscyplinarną – szerzej o tym pisałem we wspomnianym rozdziale.
Do walnych zgromadzeń struktur terenowych stosuje się przepisy dotyczące „centralnego” Walnego Zgromadzenia Członków, z tym, że musi być na nich przedstawiciel Zarządu Centralnego i Komisji Rewizyjnej, a także nie posiadają uprawnień wymienionych w pkt. 27.12 Statutu. Ponadto, gdy wspomniani przedstawiciele nie należą do struktury terenowej, na której walne zgromadzenie zostali wydelegowani, nie posiadają oni biernego ani czynnego prawa wyborczego do tej struktury – mogą jednak pełnić funkcję Przewodniczącego Zgromadzenia albo członka Komisji Skrutacyjnej.
VI. Zakończenie
Jak wynika z powyższego wywodu, Walne Zgromadzenie jest uregulowane przepisami w sposób dość jasny i precyzyjny, co jest rozwiązaniem dobrym i słusznym – pozostawia niewielki luz decyzyjny, przynajmniej w zakresie trybu prowadzenia obrad oraz praw i obowiązków osób uczestniczących w Walnym Zgromadzeniu. Jednak, jak niestety wynika z praktyki, często odchodzi się od przepisów na rzecz praktyki lokalnej. Nie jest to niczym złym, ale dopóki struktury terenowe nie uchwalą własnych regulaminów, w oparciu o które można by tego typu praktyki stosować, powinny stosować przepisy regulaminów powszechnie obowiązujących. Nie można zatem tłumaczyć odstępstwa od normy regulaminowej, a tym bardziej statutowej, praktyką lokalną, ponieważ statut został uchwalony przez Walne Zgromadzenie jako najwyższą władzę w Bractwie, a zatwierdzony został przez Święty Sobór Biskupów PAKP – stąd jest aktem szczególnie umocowanym. Niemniej, samo istnienie takich pozastatutowych regulacji, jak choćby Regulamin Obrad Walnego Zgromadzenia, daje nadzieję na uporządkowanie i ujednolicenie sytuacji w strukturach terenowych – niestety takie regulacje zaczęły pojawiać się dosyć późno, dopiero w 2023 roku uchwalono dwa regulaminy: obrad Walnego Zgromadzenia i pracy Zarządu Centralnego. W takim stanie rzeczy, w przypadku braku dostatecznego uregulowania pewnych kwestii spornych, należy sięgać po zasady wykładni funkcjonalnej i systemowej – w jaki sposób są uregulowane takie kwestie w innych tego typu aktach, jakie są ogólne zasady prawa oraz jakie były intencje osób, które w danym czasie uchwalały dany akt. Przede wszystkim jednak należy się kierować zasadami życia prawosławnego chrześcijanina – miłosierdziem, szacunkiem, dobrem i chęcią pomocy.
Mam nadzieję, że udało się w tym artykule rozwiać choć część wątpliwości co do formalnoprawnych aspektów Walnego Zgromadzenia. Wierzę, że zainteresuje to niektóre osoby do podjęcia polemiki, ponieważ może w ten sposób powstanie swoista wewnątrzbractwowa „doktryna statutowa”, w oparciu o którą także będzie można dokonywać wykładni przepisów Statutu i innych aktów wewnętrznych Bractwa.
Sekretarz BMP w Polsce
Mikołaj Zdrajkowski
