Przychodzę do Państwa z przesłaniem dotyczącym przeszłości, która wyznacza naszą dzisiejszą rzeczywistość. Myślą przewodnią mojego wystąpienia jest koncepcja sformułowana przez wielkiego humanistę, teologa i jednego z najwybitniejszych poetów XX wieku, Osipa Mandelsztama. Mandelsztam, odczytując kulturę, wypowiedział maksymę o fundamentalnym znaczeniu dla Cerkwi, bractwa oraz naszego myślenia eklezjalnego czym jest Cerkiew jako jedność ludzi i tajemnica bycia z Bogiem, która przyjmuje konkretny wyraz historyczny i kulturowy: „nasze wczoraj jeszcze nie nastąpiło”.
Zazwyczaj do młodzieży zwracają się słowami, że są naszym jutrem i naszą przyszłością. Mandelsztam mówi jednak coś innego: nasze wczoraj jeszcze nie nastąpiło. Istnieją takie fenomeny, które mają bardzo długi czas. O wiele dłuższy niż nasze dni i nasze życia. Cerkiew i kultura to są właśnie te fenomeny. To, co zaczyna się w Cerkwi i w kulturze, trwa bardzo długo i to, co według linii chronologicznej wydaje nam się historią, tak naprawdę nadal wyznacza naszą teraźniejszość. Na tym polega tajemnica Tradycji pisanej wielką literą, którą Cerkiew pielęgnuje. Model prawosławia w Rzeczypospolitej to właśnie opowieść o naszym „wczoraj”, które jest aktualne i ciągle wyznacza nasz sposób istnienia.

Mówiąc o kulturotwórczej roli bractw – tego niezwykłego zjawiska, które zaczyna się pod koniec XVI wieku – musimy pamiętać, że narodziły się one w ciekawych uwarunkowaniach, w dużych miastach Rzeczypospolitej jako zrzeszenia inteligencji, szlachty i mieszczan, stając się główną ofensywą Cerkwi prawosławnej. Aby zrozumieć, dlaczego ci ludzie mogli podjąć taką działalność, musimy cofnąć się do początku XVI wieku. Wówczas dokonała się rzecz niebywała, która wykrystalizowała kulturę prawosławną w dawnej Rzeczypospolitej.
Kultura, istniejąc podobnie jak człowiek, przechodzi samorefleksję, która bywa często wywołana zdarzeniami dramatycznymi, epokowymi, zmuszającymi do spojrzenia na siebie z innej perspektywy. Kultura zaczyna również często się reflektować, gdy dzieje się rzecz katastroficzna. Koniec XV wieku był takim momentem przełomowym dla całej bizantyjskiej tradycji ze względu na upadek Konstantynopola w 1453 roku. Upadek stolicy chrześcijańskiego imperium, które żywiło świat prawosławny sokami teologicznymi, politycznymi i artystycznymi, był wielkim wstrząsem. Dodatkowo, w kalendarzu bizantyjskim na rok 1492 przypadał rok 7000, w którym oczekiwano końca świata. Wszystko to zmuszało ludzi do samorefleksji: co teraz mamy robić z naszą kulturą i jak ma się dokonać recepcja naszej tradycji?
W tradycji najważniejsza jest bowiem recepcja, czyli twórcze odczytanie „tu i teraz”: przyjęcie spadku po pokoleniach i twórcze wykorzystanie. Na początku XVI wieku w różnych prawosławnych ośrodkach wolnych od okupacji tureckiej rozpoczęła się nowa recepcja tradycji bizantyjskiej. Zazwyczaj wymienia się tu wzrastające na sile Księstwo Moskiewskie czy Księstwo Mołdawskie, będące lennem Jagiellonów. Często zapomina się jednak o państwie polsko-litewskim, błędnie zakładając, że prawosławni byli tam uciśnioną mniejszością, podczas gdy w rzeczywistości stanowiliśmy większość i zyskaliśmy coś zupełnie nowego. Ta nowość polegała na obraniu przez naszych przodków wyjątkowego modelu recepcji Bizancjum. Podczas gdy w państwie moskiewskim recepcja Bizancjum przebiegała tylko i wyłącznie w sferze ideologii władzy, historiozofii, pewnej wizji apokaliptycznej i absolutnego uświęcenia władzy carów – co stało na granicy herezji, w Rzeczypospolitej prawosławni byli pozbawieni tej pokusy. Fakt, iż władał nimi król wyznania rzymskokatolickiego, pozwolił przyjąć model, w którym dziedzictwo bizantyjskie zreflektowano poprzez kulturę, sztukę, Liturgię, życie monastyczne oraz aktywne tworzenie państwa. Zamiast zajmować się pseudoideami, tworzono wielką kulturę będącą wyrazem życia mistycznego, modlitwy i Liturgii.

Główną postacią, która nadała temu procesowi konkretny kierunek, był metropolita Józef Sołtan. To znamienne, że świętujemy 45-lecie najwspanialszego dziecka polskiego prawosławia, którym jest Bractwo Młodzieży Prawosławnej, właśnie w Supraślu – w miejscu, które on założył. Metropolita Sołtan był człowiekiem niezwykle świadomym, który w 1509 roku zwołał w Wilnie Sobór Lokalny, będący synaksis prawosławia w państwie polsko-litewskim. Ogłosił na nim, że wobec upadku państw prawosławnych na Bałkanach naszym zadaniem jest zachowanie tradycji. Przeprowadził wielką reformę liturgiczną, wzorując się na źródłach z Konstantynopola i Góry Athos. Założył klasztor supraski jako wzorcowy ośrodek życia monastycznego według tradycji atoskiej. Ta inicjatywa skierowana na Liturgię stała się kodem genetycznym naszego prawosławia. Zakodowało ono swoją kulturę w Liturgii, a w kolejnych dziesięcioleciach, szczególnie w trudnym okresie kontrowersji unijnych przełomu XVI i XVII wieku, ten kod wyraził się w konkretnym działaniu i wizji własnej genezy (skąd jesteśmy i kim jesteśmy). Bractwa stały się wyrazicielami naszej siły, która nie opierała się na wsparciu władzy, lecz na tworzeniu kultury. Kultura jest naszą ofensywą. Główny cel Bractw to tworzenie kultury prawosławnej. Bractwa zakładały szkoły oparte na modelu renesansowym, drukarnie oraz stowarzyszenia fundatorów prawosławia. Dzięki temu prawosławie, fundowane przez własnych wiernych, a nie magnatów czy carów, zyskało wolność i wyjątkowy wyraz kulturowy. Bractwa w swoim kulturotwórczym projekcie sformułowały dwa kluczowe paradygmaty: tworzenie kultury jako wielkiej przestrzeni artystycznej i politycznej oraz „patent” na tłumaczenie i przekładanie form kultury. Była to próba opowiedzenia o naszym bogactwie językiem, który wcześniej wydawał się obcy. Tradycja jest nierozerwalnie związana z pojęciem translatio, czyli przekładem. Bractwa przekładały styl artystyczny Liturgii na nowe style zachodnie, tworząc fenomen prawosławnego baroku. Adaptowały także muzykę jednogłosową na śpiew polifoniczny oraz zakładały pierwsze drukarnie, aby uczynić książkę dostępną dla każdego, co stanowiło założenie pierwszego „papierowego internetu”. Co niezwykle istotne, nasze bractwa przekładają swój język słowiański i ruski na swój język polski. Bractwa wileńskie pod koniec XVI wieku zaczęły przekładać modlitwy na język polski. Czyniły to, aby lepiej zrozumieć własną wiarę oraz przybliżyć ją innym. Wydawały ogromną ilość literatury polemicznej, broniąc tożsamości prawosławnej poprzez wielki przekład treści kulturowych.
To doświadczenie jest dla nas wezwaniem i wzorcem. Jesteśmy powołani do tego, by będąc mniejszością, otwierać bogactwo, które nie mieści się w całości. Aby wyrazić to bogactwo, musimy je najpierw sami zrozumieć, a następnie uczynić zrozumiałym dla innych. Nie możemy przekładać wiecznie tego, co jest w naszym spadku. Spadek jest nam dany po to, by go pomnożyć. Dlatego musimy tworzyć kulturę i – wzorem apostołów – przemawiać różnymi językami, językami kultury i sztuki, docierając do każdego i przekonując, że prawosławie jest pięknem i prawdą.
Vitali Michalczuk