Podczas głoszenia kazania nieraz możemy usłyszeć, że dany człowiek ma w sobie błahoczestije czy też jest błahoczestiwyj. Słyszymy te słowa także w modlitwach wypowiadanych podczas Boskiej Liturgii, przykładowo gdy diakon wygłasza: Hospodi, spasi błahoczestiwyja (Panie, zbaw pobożnych) lub też podczas ektenii: Jeszcze molimsia o bohochranimiej Stranie naszej, włastiech i woinstwie jeja, da tichoje i biezmołwnoje żytije pożywiem, wo wsiakom błahoczestii i czystotie (Jeszcze módlmy się o zachowanie w opiece Bożej naszej Ojczyzny, za jej władze i wojsko, abyśmy mogli prowadzić ciche i spokojne życie, we wszelkiej pobożności i czystości). Zarazem duchowni podkreślają niekiedy, że termin ten jest trudny do przetłumaczenia na język polski, że nie ma takiego słowa w polszczyźnie, które by w pełni oddawało jego istotę. W niniejszym artykule spróbuję odpowiedzieć na pytanie, co zatem kryje się za tym terminem oraz w jaki sposób tłumaczy się go na wybrane języki europejskie, wychodząc przy tym poza krąg Slavia Orthodoxa.
W słowie błahoczestije możemy wyróżnić dwa człony: błaho (dobrze) oraz czest (cześć). Dosłownie oznacza ono więc kogoś, kto dobrze czci Boga. Błahoczestije to prawdziwe wielbienie Boga, szacunek dla Stwórcy. W słowniku cerkiewnosłowiańskim protojereja Grigorija Diaczenko błahoczestiwyj to człowiek nabożny, czczący Boga, pełen bojaźni Bożej. Słowo to pochodzi z greckiego i jest kalką słowa εὐσέβεια (eusebeia) składającego się z dwóch członów: εὖ (dobrze) oraz σέβας (cześć). Słowo εὐσέβεια pojawia się niejeden raz w Nowym Testamencie. Posłużmy się przykładem z Listu św. Apostoła Pawła do Tymoteusza (1 Tm 4,8) i porównajmy jak termin ten tłumaczy się w innych przekładach Pisma Świętego:
ἡ γὰρ σωματικὴ γυμνασία πρὸς ὀλίγον ἐστὶν ὠφέλιμος·
ἡ δὲ εὐσέβεια πρὸς πάντα ὠφέλιμός ἐστιν,
GRECKI

CERKIEWNOSŁOWIAŃSKI
Bo cielesne ćwiczenie mało przynosi pożytku, lecz pobożność do wszystkiego
jest pożyteczna, mając obietnicę życia teraźniejszego i mającego nastąpić.
POLSKI
Căci deprinderea trupească este de puțin folos, pe când evlavia este folositoare
în orice privință, întrucât ea are făgăduința vieții de acum și a celei viitoare.
RUMUŃSKI
Jak widzimy powyżej, słowo εὐσέβεια po polsku zostało przetłumaczone jako pobożność, po rumuńsku zaś jako evlavia, które pochodzi od innego greckiego słowa ευλάβεια. Oba te słowa tłumaczy się po polsku jako pobożność. Według Słownika Polskiej Terminologii Prawosławnej (2022) ευλάβεια tłumaczy się jako ogół zewnętrznych i wewnętrznych form wyrażania czci Bogu.
Gdy sięgniemy do wspomnianego przed chwilą słownika okaże się, iż autorzy tej pozycji tłumaczą cs. na trzy różne sposoby: jako bogobojność, prawowierność i wspomnianą już pobożność. W myśl autorów słownika pod słowami tymi kryje się:
1. bogobojność
życie w poczuciu obecności Boga;
2. prawowierność
przestrzeganie zasad wiary, wyrażające się w pobożności i miłości do Boga;
3. pobożność
1) ogół zewnętrznych i wewnętrznych form wyrażania czci Bogu,
2) szacunek do Boga i świętych.
Zauważyć należy, że pomimo, iż według autorów wspomnianego już słownika polskie słowa pobożność, prawowierność i bogobojność można rozumieć jako słowiańskie błahoczestije, to odnoszą się one do większej liczby terminów greckich i tak:
1. bogobojność > θεοσέβεια (wymaga zwrócenia uwagi brak tu gr. εὐσέβεια);
2. prawowierność > εὐσέβεια, θεοπιστία i θεοσέβεια;
3. pobożność > εὐσέβεια i εὐλάβεια (1. znaczenie) oraz θεοσέβεια i εὐσέβεια (2. znaczenie).
Możemy zatem posłużyć się metaforą i powiedzieć, że cerkiewnosłowiańskie słowo błahoczestije jest niejako naczyniem, które zostało wykonane dokładnie na miarę greckiego pierwowzoru, aby pomieścić wszystkie jego znaczenia w świecie słowiańskiego prawosławia. Zarazem słowa w języku polskim, którym przypisujemy znaczenie grecko-słowiańskiego pierwowzoru, możemy także stosować w przypadku innych wspomnianych już pojęć greckich. A zatem choć żadne z nich nie oddaje w pełni błahoczestija, to zarazem każde z nich z osobna znaczy także coś więcej, posiada własne odnogi znaczeniowe wykraczające poza ramy gr. εὐσέβεια.
Przyjrzyjmy się teraz jak zostało zaadaptowane do języków wschodniosłowiańskich. Do rosyjskiego przewędrowało ono w niezmienionej formie Благочестие, po ukraińsku powiemy bardzo podobnie Благочестя, co ciekawe w języku białoruskim użyte najczęściej będzie słowo Набожнасць. Posłużmy się w tym miejscu przykładem. Czytając życiorys patriarchy Nikona dowiemy się, że jeszcze przed objęciem tronu patriarszego, jako archimandryta monasteru nowospaskiego, należał do niewielkiego kręgu duchownych i świeckich działających w Moskwie w latach 40-tych i na początku lat 50-tych XVII wieku, głoszących konieczność odnowy moralnej, poprawy poziomu kazań i ujednolicenia obrzędów w Carstwie Rosyjskim. Grupę tę nazywa się bogolubcami (nie mylić z sektą bogomiłów) czy też, jak proponuje prof. Nikołaj Kapterew, kręgiem gorliwców pobożności. W literaturze rosyjskiej będzie to Кружок ревнителей благочестия, z kolei w literaturze białoruskiej napotkamy się na sformułowanie гуртoк барацьбітоў за набожнасць.
Grafika: Agata Biryłko
Co prawda, można spotkać białoruskie słowo благачэсце, ale jest ono stosowane zdecydowanie rzadziej i należy traktować je jako rusycyzm. Podczas Boskiej Liturgii sprawowanej po białorusku usłyszymy: Госпадзі, збаў набожных (Panie, zbaw pobożnych) oraz Яшчэ молімся за Богам сцеражоную краіну нашу, улады і воінства яе, каб нам весці ціхае і спакойнае жыццё з усёй набожнасцю і годнасцю (Jeszcze módlmy się o zachowanie w opiece Bożej naszej Ojczyzny, za jej władze i wojsko, abyśmy mogli prowadzić ciche i spokojne życie, we wszelkiej pobożności i czystości) – tekst tłumaczenia pochodzi ze strony internetowej parafii prawosławnej św. Męczennicy Tatiany w Mińsku.
Wśród Słowian południowych sprawa ma się następująco. Bułgarzy także posługują się pojęciem благочестие. Ich sąsiedzi Macedończycy używają zamiennie słów благочестие i побожност, przy czym to ten drugi termin usłyszymy częściej w języku codziennym. Podobnie Serbowie używają słów Благочестије i побожност, jednak pierwsze jest używane częściej w charakterze teologicznym i wspólnotowym, a drugie w życiu codziennym, osobistym. Czarnogórcy w języku potocznym też zastosują termin pobožnost, jednak z uwagi na fakt, iż to kraj tradycyjnie prawosławny nieobcy jest im termin blagočestije. Przedstawiciele wspomnianych narodów południowosłowiańskich pozostają w zdecydowanej większości członkami Cerkwi prawosławnej. Z kolei Chorwaci czy Słoweńcy, będący zazwyczaj katolikami, będą używać po prostu słowa pobožnost.
W językach zachodniosłowiańskich (polskim, czeskim i słowackim) poza środowiskami prawosławnymi i greckokatolickimi słowo błahoczestije pozostaje nieznane. Słowacy i Czesi użyją z reguły słowa zbožnost rozumianego jako polskie słowo pobożność. Mimo to słowo błahoczestije zostało zbohemizowane w postaci słowa blahočestí. Dla przykładu zacytujmy po czesku fragment wypowiedzi św. Antoniego Wielkiego: „Blahočestná duše poznává Boha – býti blahočestným znamená plnit Boží vůli a to znamená poznávat Boha, tj. snaží-li se někdo nebýt závistivý, být ctnostný a mírný, štědrým silou, společenským (družným), nebýt hašteřivým, a dělat vše, co se líbí Bohu”. Mimo tego w służebniku wydanym z błogosławieństwa biskupa Izajasza, ordynariusza eparchii ołomuniecko-brneńskiej zdecydowano się na przekład: Hospodine, spasiž zbožné (Panie, zbaw pobożnych) oraz Ještě modlíme se za vlast naši a její představitele ve správě státní i ve vojsku, abychom životy své tiše a pokojně strávili ve všeliké zbožnosti a čistotě (Jeszcze módlmy się o zachowanie w opiece Bożej naszej Ojczyzny, za jej władze i wojsko, abyśmy mogli prowadzić ciche i spokojne życie, we wszelkiej pobożności i czystości).
W języku polskim obok już wspomnianych bogobojności, prawowierności i pobożności mamy także, choć współcześnie rzadko używane, słowo nabożność, które za Wielkim Słownikiem Języka Polskiego to cecha kogoś, kto wierzy w Boga i żyje zgodnie z zasadami wyznawanej religii. Znane jest ono w języku polskim od dawna. W 1524 roku wydano „Żywot nabożny panny Eufraksyjej” będący tłumaczeniem z łacińskiego dzieła hagiograficznego Vita sanctae Eufraxiae poświęconemu życiu św. Eufrazji z Tebaidy, mniszki z Konstantynopola żyjącej na przełomie IV-V wieku, a jeszcze przedtem spotkamy je choćby u Jana Długosza (1415-1480). Słowo to jest bliźniacze do białoruskiego набожнасць. Może warto byłoby zatem nadać mu swoje właściwe miejsce w polskiej literaturze poświęconej teologii prawosławnej? Jest ono zresztą zamieszczone w Słowniku Polskiej Terminologii Prawosławnej (2022) i traktowane jako synonim dla pobożności w znaczeniu pierwszym, czyli właśnie tym które rozumiemy jako ogół zewnętrznych i wewnętrznych form wyrażania czci, z gr. εὐσέβεια i εὐλάβεια.
A może powinniśmy wziąć przykład z Czechów i spolszczyć błahoczestije na błahoczeście lub błogocześć, a słowo błahoczestiwyj na błahoczestny lub błogoczestny? Czy też samodzielne stworzyć neologizm oddający należycie gr. εὐσέβεια jak: dobroczczenie, dobrocześć, dobroczestność, czy w końcu stworzyć polonizm bezpośrednio z greckiego pierwowzoru i mówić o euzebii? Język w końcu jest żywy, nie jest martwym zbiorem przepisów, lecz dynamicznym ekosystemem, który dostosowuje się do potrzeb tych, którzy go używają. Jeśli nie ma w języku polskim słowa oddającego w pełni błahoczestija to je stwórzmy, tak uczynili nasi wielcy poprzednicy Święci Bracia Sołuńscy, Cyryl i Metody, dostosowując terminy greckie do języka słowiańskiego, zrozumiałego wówczas powszechnie dla jego odbiorców. Mnisi bizantyjscy tłumaczyli na słowiański teksty liturgiczne i biblijne, aby przekazać niezmienną prawdę wiary w zrozumiałej dla Słowian formie. Cerkiew zaakceptowała ten wysiłek właśnie dlatego, że nowotworzona treść pozostała prawosławna i zgodna z dogmatami.
Kończąc swoje refleksje wspomnę, iż z podobnymi problemami natury lingwistycznej borykają się prawosławni w Czechach. Dociekliwych odsyłam do przemyśleń Oldřicha Doskočila zamieszczonych w czasopiśmie „Hlas Pravoslaví” (2008/02), wydawanym przez Kościół Prawosławny Ziem Czeskich i Słowacji. Znajdziecie je z łatwością w wersji cyfrowej. W przedmowie redakcji przeczytamy: „W tym numerze postanowiliśmy opublikować refleksję, która stanowi dla nas wszystkich wielkie wyzwanie. Podczas redagowania tekstów i tłumaczeń, w naszym zespole redakcyjnym pojawiają się również dyskusje na temat tego, jakich czeskich wyrażeń używać. Czy powinniśmy wzbogacać język czeski o wyrażenia cerkiewnosłowiańskie, które stały się częścią życia duchowego prawosławnych (…) Czy powinniśmy przejąć terminy z praktyki rzymskokatolickiej?” (tłumaczenie własne). Zostawiam Was z tymi otwartymi pytaniami.
Patryk Mieszkowicz